Không có di chúc thì chia thừa kế thế nào? Hướng dẫn chi tiết theo pháp luật 2026

Việc người thân qua đời mà không để lại di chúc là tình huống khá phổ biến trong thực tế. Khi đó, nhiều gia đình lúng túng trước hàng loạt câu hỏi như: Ai là người được hưởng di sản? Mỗi người được hưởng bao nhiêu? Có cần tất cả các thành viên trong gia đình đồng ý mới sang tên được nhà đất hay không?

Do không hiểu rõ quy định pháp luật, không ít gia đình phát sinh tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng đến tình cảm giữa các thành viên và mất nhiều thời gian, chi phí để giải quyết.

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ quy định về thừa kế theo pháp luật theo Bộ luật Dân sự năm 2015 (đang có hiệu lực năm 2026) và những lưu ý quan trọng khi thực hiện thủ tục nhận di sản.

Khi nào tài sản được chia theo pháp luật?

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản được chia theo pháp luật trong các trường hợp sau:

Người chết không để lại di chúc.

Có di chúc nhưng di chúc không hợp pháp.

Di chúc không định đoạt hết toàn bộ di sản.

Người được chỉ định hưởng di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản.

Người được chỉ định từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo quy định của pháp luật.

Trong các trường hợp trên, việc phân chia tài sản sẽ căn cứ vào hàng thừa kế do pháp luật quy định, thay vì ý chí của người đã mất.

Các hàng thừa kế theo pháp luật gồm những ai?

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế theo pháp luật được chia thành ba hàng.

Nguyên tắc quan trọng là: Chỉ khi hàng thừa kế trước không còn ai được hưởng thì hàng thừa kế sau mới được nhận di sản.

Hàng thừa kế thứ nhất

Bao gồm: Vợ hoặc chồng; Cha đẻ, mẹ đẻ; Cha nuôi, mẹ nuôi; Con đẻ; Con nuôi hợp pháp.

Đây là nhóm người được ưu tiên hưởng di sản đầu tiên và cũng là nhóm xuất hiện trong phần lớn các vụ việc thừa kế.

Hàng thừa kế thứ hai

Bao gồm: Ông nội, bà nội; Ông ngoại, bà ngoại; Anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; Cháu ruột mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.

Hàng thừa kế thứ ba

Bao gồm: Cụ nội, cụ ngoại; Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; Cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô hoặc dì; Chắt ruột mà người chết là cụ.

Nguyên tắc chia di sản

Những người cùng một hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau, không phân biệt: Con trai hay con gái; Con trong giá thú hay ngoài giá thú; Con đẻ hay con nuôi hợp pháp.

Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm sự bình đẳng giữa những người có cùng quyền thừa kế.

Ví dụ thực tế

Trường hợp 1: Cha mất không để lại di chúc

Ông A qua đời và để lại căn nhà đứng tên riêng. Gia đình gồm vợ và ba người con. Do không có di chúc nên căn nhà sẽ được chia đều cho bốn người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, mỗi người được hưởng 1/4 giá trị di sản (sau khi xác định phần tài sản riêng của người chết và hoàn thành các nghĩa vụ tài sản nếu có).

Trường hợp 2: Con đã mất trước cha

Nếu một người con của ông A đã mất trước ông A nhưng người con đó có con riêng thì các cháu có thể được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình đáng lẽ được hưởng theo quy định về thừa kế thế vị.

Trường hợp 3: Con nuôi hoặc con ngoài giá thú

Con nuôi hợp pháp hoặc con ngoài giá thú có quan hệ cha mẹ con được pháp luật công nhận đều có quyền hưởng thừa kế ngang bằng con đẻ. Đây là vấn đề thường gây tranh chấp trong thực tế do nhiều gia đình chưa hiểu đầy đủ quy định của pháp luật.

Thủ tục sang tên nhà đất sau khi nhận thừa kế

Sau khi xác định đầy đủ người thừa kế và phần di sản của từng người, các bên cần thực hiện các bước sau:

Bước 1. Chuẩn bị hồ sơ thừa kế, thông thường gồm: Giấy chứng tử; Giấy tờ chứng minh quan hệ với người chết; Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ về tài sản; Giấy tờ nhân thân của những người thừa kế.

Bước 2. Lập văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng.

Bước 3. Thực hiện thủ tục đăng ký biến động và sang tên Giấy chứng nhận tại Văn phòng đăng ký đất đai.

Trong trường hợp các đồng thừa kế không thống nhất được việc phân chia tài sản, tranh chấp sẽ được giải quyết tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

Những sai lầm thường gặp

Trong quá trình giải quyết thừa kế, nhiều gia đình gặp khó khăn do mắc phải những sai lầm sau: Chỉ thỏa thuận bằng miệng mà không lập văn bản công chứng; Bỏ sót người thừa kế hợp pháp như con riêng hoặc con nuôi; Tự ý chuyển nhượng hoặc sang tên tài sản khi chưa có sự thống nhất của các đồng thừa kế; Không xác định đúng đâu là tài sản riêng và đâu là tài sản chung của vợ chồng; Để vụ việc kéo dài nhiều năm dẫn đến phát sinh tranh chấp về thời hiệu hoặc khó khăn trong việc thu thập chứng cứ.

Việc được luật sư tư vấn ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế đáng kể các rủi ro pháp lý và tiết kiệm thời gian giải quyết.

Câu hỏi thường gặp

Không có di chúc thì vợ hoặc chồng có được hưởng toàn bộ tài sản không? Không. Nếu còn các đồng thừa kế thuộc hàng thứ nhất như cha mẹ hoặc các con thì người vợ hoặc chồng chỉ được hưởng phần bằng với những người cùng hàng thừa kế, trừ trường hợp tài sản đó là phần sở hữu riêng của họ.

Con ngoài giá thú có được hưởng thừa kế không? Có. Nếu quan hệ cha, mẹ, con được pháp luật công nhận thì con ngoài giá thú có quyền hưởng thừa kế như con trong giá thú.

Con nuôi có được hưởng thừa kế không? Có. Con nuôi hợp pháp có quyền và nghĩa vụ về thừa kế như con đẻ theo quy định của pháp luật.

Có bắt buộc phải ra tòa khi chia thừa kế không? Không. Nếu những người thừa kế thống nhất được việc phân chia di sản thì có thể thực hiện thủ tục công chứng và sang tên tài sản mà không cần khởi kiện ra Tòa án.

Kết luận

Việc người thân mất mà không để lại di chúc không đồng nghĩa với việc tài sản sẽ được chia tùy ý. Pháp luật đã quy định rõ về hàng thừa kế, nguyên tắc phân chia và trình tự thực hiện nhằm bảo đảm quyền lợi của những người có quyền hưởng di sản.

Trong thực tế, mỗi vụ việc có thể phát sinh nhiều tình tiết khác nhau như tài sản chung của vợ chồng, con nuôi, con ngoài giá thú, người thừa kế ở nước ngoài hoặc tranh chấp giữa các đồng thừa kế. Vì vậy, việc được tư vấn đúng ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế rủi ro và tránh những tranh chấp kéo dài.

Nếu bạn đang cần tư vấn về xác định người thừa kế, phân chia di sản, khai nhận thừa kế hoặc sang tên nhà đất sau khi nhận thừa kế, hãy liên hệ với SPC Legal. Đội ngũ luật sư của chúng tôi sẽ phân tích hồ sơ cụ thể, đưa ra phương án phù hợp và đồng hành cùng bạn trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.